Dikkat Eksikliği Ve Hiperaktivite Bozukluğu-DEHB

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) milyonlarca çocuğu etkiler ve yetişkinliğe kadar uzanan etkileri vardır. Tedavi ile büyük başarı elde edilir ve pek çoğu normal yetişkinler olarak hayatlarına devam ederler. En erken 2-3 yaşında şikayetler başlar. Fakat bu bozuklukta 7 yaşından önce şikayetlerin başlaması gerekir.

Dikkat eksikliği bulguları şunlardır:
Detaylara önem vermez, dikkatsiz hatalar yaparlar.
Oyunlar sırasında kurallara uymazlar.
Direk konuşulduğunda dinlemiyor gibi görünür.
Dikkat gerektiren konulardan(ödev vb) kaçar.
Kalem, silgi, oyuncak vb eşyalarını devamlı kaybeder.
Kolayca dikkati dağılır.
Unutkandır.
Görev ve aktiviteleri organize edemez.
Hiperaktivite bulguları şunlardır:
Huzursuzdur ve yerinde duramaz.
Oturması beklenirken ayakta dolaşır(mesela sınıfta)
Sessiz oyun oynayamaz.
Fazla ve gereksiz konuşur.
Soruları düşünmeden ve hemen cevaplar.
Sırasını bekleyemez.
Başkalarının sözünü kesebilir, oyununu bozabilir.

DEHB kız ve erkek çocuklarında farklı bulgular verir:
-Erkek çocukları daha çok hiperaktif özellik gösterir. Kızlarda ise sessiz bir dikkatsizlik vardır. Bu nedenle genelde tanı konulmaz.
-Dikkatini toplayamayan kız çocukları genellikle dalgındır, fakat dikkatini toplayamayan erkek çocuğu oyun oynar ya da aylaklık eder.
-Erkek çocukları öğretmenlerle daha uyumsuzdur, bu nedenle daha dikkat çekicidir.

DEHB’den şüphelenmek için şikayetler 6 aydan uzun sürmelidir. Farklı ortamlarda(mesela ev ve okul) bulgular olmalıdır. Okulda, oyunda ve diğer günlük aktivitelerde uyumsuzluk olmalıdır. Yetişkinler ve diğer çocuklarla iletişim problemli olmalıdır.

Okul öncesi çocuklarda dikkat genellikle daha kısa sürelidir. Küçük çocuklarda enerji seviyesi fazla olduğundan daha hareketlidirler. Asla çocuğa diğer çocuklarla kıyaslama yapılmamalıdır. Evde farklı okulda farklı davrana çocuklarda farklı bir problem olabilir.

Genellikle anne-babanın davranışları çocukta direkt olarak DEHB nedeni değildir. Genellikle DEHB ailesel olma eğilimindedir. Annenin gebeliğinde sigara, alkol ve madde kullanması riski artırır. Gıda katkı maddeleri ve gıda boyaları DEHB riskini artırabilir. Eski binalarda kullanılan boyalarda ve su borularında bulunan kurşun zehirlenme yapabilir. Kurşun zehirlenmesinde şiddete eğilim, yıkıcı davranışlar görülebilir, dikkat eksikliği vardır.

Bu çocukların genel olarak okul başarıları düşmüştür. Başka çocuklar tarafından suçlanma eğilimi vardır. Diğer çocuklara göre daha fazla kaza ve yaralanma yaşarlar. Yetişkinlerle ve arkadaşlerıyla iletişimi kısıtlıdır. Alkol ve madde bağımlılığı daha sık görülür.
Genellikle DEHB tanısı alan çocuklarda başka bir psikolojik ve gelişimsel bozukluk yoktur. Fakat bu çocuklarda aşağıdaki bozukluklar daha sık görülür:
1-Karşıt Olma-Karşı Gelme Bozukluğu-KGB (Oppositional Defiant Disorder - ODD): Otör kişilere düşmanca, negatif ve muhalif tavır vardır.
2- Davranış Bozukluğu: (Conduct Disorder): Daha ciddi bir davranış bozukluğudur. Antisosyal kişilik bozukluğu öncesinde görülür. Çalma, kavga etme, başkalarına zarar verme, hayvanlara eziyet etme görülebilir.
3-Depresyon ve bipolar bozukluk: DEHB çocuklarında daha sık görülür.
4-Anksiyete bozuklukları: Anksiyete tedavi edildiğinde bazen DEHB bulgularında düzelme olur.
5-Öğrenme bozuklukları: DEHB ve öğrenme bozukluğu birlikte ise bu çocukların okul ortamında özel eğitime ihtiyaçları olabilir.
6-Tourette sendromu: DEHB çocuklarının çoğunda bu sendrom vardır. Kas ve ses tikleri ile beraberdir.

Tanı:
Tek ve özel bir tanı yöntemi yoktur. DEHB tanısı koyabilmek için şikayetlerin 7 yaşından önce başlaması gerekir. Ayrıca evde ve okulda ciddi problemler yaşanması gerekir. Eğer çocuğunuzda DEHB bozukluğundan şüpheleniyorsanız, tanı konulabilmesi ve gereken önlemlerin erken dönemde alınabilmesi için uzman düzeyinde yardım alınmalıdır.

Tedavi:
DEHB’da standart tedavi ilaç kullanımı ve danışmanlıktır.
Okulda özel uyumluluk çalışmaları, aile ve toplum desteği gereklidir.
İki tip ilaç kullanılmaktadır.
1-Psiko-uyarıcı ilaçlar: Methylphenidate (Ritalin, Concerta, Daytrana), Dextroamphetamine-amphetamine (Adderall), Dextroamphetamine (Dexedrine, Dextrostat)
Uyarıcılar beyindeki kiyasal iletişimi sağlayan sinyal ileti maddelerini(nörotransmitter) artırır. Dikkat eksikliğinde ve hiperaktivitede düzelme görülür. Bazen bu düzelme hemen etkilidir. Fakat bu etkiler kısıtlı bir zaman için geçerlidir ve uygun doz çocuktan çocuğa farklılık gösterir, bu açıdan tedavinin düzenlenmesi zaman alabilir.
Uyarıcı ilaçlar kısa ve uzun dönem etkili olabilir. Kısa etkili olanlar 4 saat etkilidir. Uzun etkili olanlar 12 saat etkilidir. Methylphenidate(Dytrana) üst bacak üzerine yapıştırılabilen bir banttır ve yaklaşık 9 saat etkilidir. Etkisinin başlaması 3 saat sürer. Gündüz uyanık olduğu saatlarde etkili olabilmesi için çocuk uyanmadan 3 saat önce üst ön bacak üzerine yapıştırılmalıdır.
Uyarıcı ilaçları yan etkileri şunlardır:
İştah azalması, kilo kaybı, uyku problemleri, ilacın etkisi geçmeye başladığında irritabilite artışı görülebilir. Bazı çocuklarda tik oluşabilir. İlaç dozu azaltıldığında geçer. Bazen çocuğun büyüme ve gelişmesinde yavaşlama olabilir. Fakat çoğunlukla büyüme kalıcı olarak etkilenmez.
Bazı çocuklarda altta yatan kalp hastalığı varsa çocuk ve ergenlikte ani ölümler görülebilir.Bu açıdan DEHB ilaçları başlanmadan önce mutlaka kalp muayenesi yapılmalıdır.
2- Uyarıcı olmayan ilaçlar(atomexetine-Strattera): Genelde uyarıcı ilaçlara yanıt alınamadığında yan etkileri olduğunda kullanılır. Bu ilaç DEHB şikayetlerini azaltır, aynı zamanda anksiyete için de tedavi edici olabilir. Günde bir-iki kez kullanılır. Bulantı ve uyku hali yapabilir. Ayrıca iştah kaybı ve kilo verme görülebilir. Nadiren karaciğerde ciddi yan etki yaratabilir. Bu ilacı kullanan çocukta sarılık görülürse, idrar rengi koyulaşırsa dikkatli olmak gerekir. Bu çocuk ve ergenlerde intihar eğiliminde hafif bir artış görülebilir. Bu açıdan çocuğunuzda depresyon belirtileri hissederseniz hemen doktorunuza başvurmalısınız.
3-Diğer ilaçlar:
-Depresyon ilaçları: Yukarıdaki ilaçlara yanıt alınamadığında kullanılır. Ayrıca çocukta duygulanım bozukluğu varsa etkilidir.
-Klonidin(catapres) ve guanfacine(intuniv, tenex): Bu ilaçlar yüksek tansiyonda kullanılmaktadır. DEHB bulgularının düzeltilmesine yardımcıdır. Diğer ilaçlara bağlı uykusuzluk ve tiklerin iyileştirilmesinde ya da DEHB’na bağlı şiddete eğilimin azaltılmasında kullanılır.

İlaçların güvenli kullanımı oldukça önemlidir. Uyarıcı ilaçların kötüye kullanımı ve bağımlılık yapması aile için sıkıntı olabilir. Fakat uygun dozda ve uygun teşhisle kullanıldığında bağımlılık genellikle sorun yaratmaz. Fakat evde bulunan diğer kişileri ve okul arkadaşlarının bu ilaçları kötüye kullanmaları söz konusu olabilir. Bu açıdan ilaçların güvenli ellerde kullanımı ve düzenli kullanımı önemlidir.
İlaçlar dikkatli bir şekilde kullanılmalıdır. İlacı çocuğunuzla birlikte göndermeyin. Bunun yerine oluldaki sağlık birimine ya da hemşireye kendi eliznizle teslim etmelisiniz. Evde kilitli ve çocuğun açamayacağı bir dolapta tutulmalıdır.

DEHB’da danışmanlık hizmeti:
DEHB olan çocuklar davranış terapisi ve danışmanlık hizmetinden sıklıkla fayda görürler. Bu hizmet bir psikyatrist, psikolog, sosyal hizmet görevlisi vb kişilerce verilir. Bazı DEHB olan çocuklar depresyon ve anksiyete belirtileri de gösterebilir. Bu açıdan danışmanlık hizmeti alırken DEHB yanında bu gibi sorunların da tedavisi yapılabilmektedir.
Danışmanlık tipleri şunlardır:
1-Davranış terapisi: Öğretmenler ve ebeveynler zor durumlarda davranış bozukluğunu değiştirebilecek yöntemleri öğrenirler. Bu yöntemler ödüllendirme ve zamanaşımlarıdır.
2-Psikoterapi: Daha büyük çocukların kendilerini rahatsız eden ortamları ifade etmelerini sağlar. Ayrıca negatif dan-vranış bozuklukları fark edilir ve bunlarla başa çıkma yöntemleri geliştirilir.
3-Anne-babanın becerilerinin geliştirilmesi: Çocuğu anlamak ve çocuğun davranışını yönlendirmek kolaylaşır.
4-Aile terapisi: Ailenin ve diğer çocukların DEHB olan bir çocukla birlikte yaşamanın streslerini azaltlmada yardımcı olur.
5-Sosyal beceri eğitimi: Uygun sosyal davranışlar kazandırılır.
6-Destek grupları: Aileler ve çocukları için sosyal destek, bilgi ve eğitim kazanmalarına yardımcı olur.
Genellikle en iyi sonuçlar öğtretmenler, ebeveynler ve terapistlerin içinde olduğu bir ekip çalışması ile elde edilir.

DEHB kompleks bir bozukluktur. Her DEHB olan çocuk kendine hastır. Her çocuk için standart bir yaklaşım yoktur. Fakat dikkat etmeniz gereken bazı öneriler şunlar olabilir:
Çocuklar evdeyken:
-Çocuğunuza maksimum düzeyde sevgi ve ilgi gösterin. Çocuklar sevildiklerini ve onaylandıklarını bilmek isterler. Sadece çocuğun olumsuz davranışları üzerine odaklanmanız çocuğunuza zarar verir ve kendine güven kazanmasını önler. Eğer çocuğunuz sözel ifadelerden hoşlanmıyorsa, bir gülümseme, omuza sevgiyle dokunuş veya ona sarılmanız oldukça rahatlatıcı ve mutluluk verici davranışlardır. Devamlı çocuklarınıza iltifat edebileceğiniz ortamları araştırın.
-Her zaman sakin olun. Çocuğunuz kontrol dışı dahi olsa sakinliğinizi kaybetmeyin. Siz sakin olursanız çocuğunuz da sakinleşecektir.
-Geniş bakış açısıyla olayları değerlendirin. Kendiniz ve çocuğunuz için akılcı beklentiler içinde olun.
-Çocuğunuzu eğlendirmek için zaman ayırın. Birlikte zaman geçirin. Bu zaman zarfında diğer çocuk ve yetişkinlerden uzak kalın. Her zaman pozitif yönde ilginizi gösterin.
-Çocuğunuzun yemek, öğlen uykusu ve akşam uykularını düzenleyin. Ani değişikliklerden kaçının. Çünkü u çocuklar değişime ayak uydurmakta zorlanırlar. Belirli aktiviteleriniz için önceden bir takvim belirleyin ve bu takvime uyun.
-Çocuğunuzun dinlendiğinden ve yeterince uyku uyuduğundan emin olun. Aşırı yorgunluklardan kaçının. Çünkü yorgunluk şikayetlerin daha da artmasına neden olur.
-Zorlayıcı durumları belirleyin. Bu durumlardan uzak durun.(Uzun oturumlar, market kuyrukları vb)
-Zamanaşımı metodu uygulayın. Kontrol dışı davranışı bozmaya yönelik bir uygulamadır. Bu yöntem DEHB olan çocuklarda oldukça etkilidir. Zaman aşımları oldukça kısa olmalıdır.
-Çocuğunuzun günlük düzenini sağlaması için not defteri edinmesini sağlayın. Çocuğun odasındaki objeleri guruplandırın. Odsını ve çevresini düzenli tutun. Çalışma ortamının sessiz olmasına özen gösterin.
-Çocuğun öz disiplin kazanmasına yardımcı olun. Bu amaçla müzik, dans, resim, karate veya take vando çalışmalarına katılabileceği ortamlar hazırlayın. Bu alanlarda başarılı olabilirler. Birkaç adet başarılı ve sık sonuç kendine güvenin kazanılmasında faydalıdır.
-Çocuğunuza yönlendirme yaparken basit cümleler kullanın. Sakin bir sesle yavaş bir şekilde konuşun. Çok kesin ve net konuşun. Bir seferde bir yönlendirme yapın. Yönlendirme yapmadan önce durun ve çocuğunuzla göz kontağı sağlayarak yönlendirmelerinizi yapın.
-Bazen kendinize mola vermelisiniz. Ebeveyn olarak stresli ve yorgun olduğunuz dönemlerde daha az etkili olursunuz.
Çocuklar okuldayken:
-Okul programı hakkında bilgi sahibi olun. Özel eğitim programlarını araştırın. Sınıf düzenlemeleri, müfredat ayarlamaları, eğitimin değiştirilmesi gibi uygulamaları çocuğun okul yönetimi ile paylaşın. Ebeveyn ve öğretmenlerin devamlı iletişim halinde olması gerekir.
-Öğretmenin yakın ilgili olduğundan emin olun. Pozitif yönde çocuğun desteklendiğinden emin olun. Öğretmenin beklentileri ve yönlendirmeleri net olmalıdır.
-Çocuğunuz okulda el yazısı yerine bilgisayar kullanabilir. Bazı çocuklar bilgisayar kullanmaktan fayda görebilirler.

Alternatif tedavi yaklaşımşları:
Bu tip yaklaşımlarla çocuğunuzun DEHB belirtilerini belirgin olarak azaltabilmeniz mümkündür. Bu yaklaşımlar şunlardır:
1-Yoga ve meditasyon: Yatıştırıcı etkisi olan bu uygulamalar DEHB şikayetleri üzerinde azaltıcı etkili olabilir. Fakat bu konuda yapılmış bir çalışma ya da kanıt bulunmamaktadır.
2-Özel diyetler: Şeker ve kafein kesilmelidir. Buğday,süt ve yumurta bilinen alerjenlerdir.Bu alerjenlerin olmadığı bir diyet uygulanabilir. Fakat bu konuda yapılmış geniş kapsamlı çalışma bulunmamaktadır. Şeker kısıtlamasının belirgin bir faydası saptanamamıştır.
3-Vitamin takviyesinin belirgin bir yararı saptanmamıştır. Yüksek dozda vitamin sağlığı olumsuz etkileyebilir.
4-Bitkisel destekler kullanılabilir. Sarı kantarıon hafif bir antdepresif özelliği olan bitkidir. Fakat bu bitkinin yaralı etkisi tam bilinmemektedir.
5-Omega 3 yağ asitleri: Bu yağların takviyesi ile DEHB bulguları arasındaki etkiler halen araştırma aşamasındadır.
6-Nörofeedbak eğitimi: Çocuğun belli görevler üzerine yoğunlaşması sağlanır. Bir makine yardımıyla bu yönlendirmeler sırasında beyin aktiviteleri kaydedilir. Çocuk bu şekilde teorik olarak beyin aktivitelerini beynin ön tarafında tutmayı öğrenebilir. Umut verici bir yöntem olabilir, fakat halen daha çok çalışmaya ihtiyaç vardır.

Yorum Yaz

Yorum Yapabilmek İçin Lütfen Üye Girişi Yapınız.

Forum Köşemiz