Fenilketonüri

Kalıtsal geçişli metabolik bir hastalıktır. Proteinli gıdalarda bulunan fenilalanin isimli aminoasitin fenilalanin hidroksilaz isimli enzim eksikliği nedeniyle karaciğerde parçalanamaz. Fenilalanin ve metabolitleri kan ve dokularda birikir. Çocuğun gelişmekte olan beynini harap ederek ileri derecede zihinsel özürlü olmasına neden olur.

Fenilalanin miktarları dikkate alınarak hiperfenilalaninemiler 5 gruba ayrılabilir.
1) Klasik fenilketonüri
2) Orta derecede fenilketonüri
3) Hafif fenilketonüri
4) hafif hiperfenilalaninemi
5) Tetrahidrobiopterin metabolizmasına bozukluğuna bağlı hiperfenilalaninemiler .

Epidemiyoloji
Fenilketonüri (FKU) otozomal resesif geçişlidir. Hastalıkta cinsiyet ayrımı yoktur. Kız ve erkek çocuklarda aynı sıklıkta görülür. Hem anne hem de babadan 2 bozuk gen alan çocuk FKU hastası olur . Hasta çocuk tedavi olmazsa hastalığın tüm belirti ve bulgularını gösterir. Tedavi zeka geriliği, konuşma bozukluğu vb. bulguların ortaya çıkmasını önler. Anne veya babadan birinden tek bozuk gen alan çocuk ise FKU taşıyıcısı olarak doğar. Taşıyıcılar, görünüm olarak tamamen sağlıklıdır. Ancak hasta genleri bir sonraki kuşaklara geçirirler.
İlk defa 1934 yılında tanımlanan hastalığın, fenilalanin kısıtlı diyetle tedavi edilebileceği ise ilk defa 1953 yılında Bickel tarafından tanımlanmıştır.. Genel olarak hastalığın dünyada görülme sıklığı 1/10.000’dir. Ülkemizde akraba evliliğinin yüksek olması (%22) nedeniyle görülme sıklığı ise 1/3600 -1/4000 arasında değişmektedir. Ülkemizde en sık rastlanan protein metabolizması bozukluğu hastalığıdır. FKU’li çocuğa sahip olan ailenin bir sonraki çocuğunun hasta olup olmadığı anne karnında saptanabilir.

Belirti ve bulguları nelerdir?
Hayatın ilk birkaç ayında sağlıklı bebeklerden ayırt edilemezler. Tedavi edilmezse çocuklarda 5.-6. aylardan sonra zekadaki gerileme belirgin hale gelir. Akranlarından farklı olarak oturma, yürüme ve konuşma gibi becerileri kazanamazlar. Beyin gelişimleri normal olmadığı için baş çevreleri küçük kalır. FKU’li çocukların % 60’ında açık saç rengi, açık göz rengi, açık cilt rengi ile karakterize görünümü vardır. Ekzema benzeri cilt lezyonları gözlenebilir. Bebeğin idrarında, idrar veya ter ile ıslanmış çamaşırlarında küf benzeri koku saptanır.Havale geçirme,
içe kapanık veya salgırgan davranışlar gözlenebilir.

Tedavi edilmeyen hastalarda görülen bulgular nelerdir?
-Mental retardasyon - Normal büyüme ve gelişme
-Davranışsal bozukluklar - Nörolojik toksitite engellenir
-Hiperaktivite - Gelişmiş algılama
-Huzursuzluk ve irritabilite - Gelişmiş davranış
-Egzema
-İdrarda fare ve küf kokusu
-Açık renk saç ve deri
-Nöbet

Fenilketonüri tanısı nasıl konur?
Kan fenilalanin düzeyi FKU’lu bebeklerde doğumda normaldir ancak hayatın ilk birkaç gününde hızla yükselir. Pek çok ülkede yenidoğan taraması ile FKU tespit edilmektedir. Farklı ülkelerde ve farklı merkezlerde taramanın yapılma zamanı (1-10 gün) ve kullanılan methodta farklılıklar (Guthrie mikrobiyolojik inhibisyon test, enzimatik çalışma, HPLC ve tandem mass spektrometri) vardır. Fenilalanin kan düzeyi 120 µmol / l üzerindeki değerler veya fenilalanin/ tirozin oranı>3, pozitif sonuç olarak değerlendirilir ve ileri araştırma gerektirmektedir.

Fenilketonüri nasıl tedavi edilir?
Klasik fenilketonüri hastalığında şu anda uygulanan tedavi özel beslenme tedavisidir ve yaşam boyu sürmelidir. Bu hastalıkta beyin hasarının önlenmesi için tedavinin hayatın ilk 20 günü içinde başlaması önemlidir. Fenililalanin tüm proteinli besinlerde bulunan elzem bir amino asittir ve diyetten tümden çıkarılması sakıncalıdır. Günlük verilecek fenilalanin miktarı gün için eşit dağılmalıdır. Diyetle alınması gerekli fenilalanini, bebeklerde 6-8 öğünde, çocuk grubunda 3-4 öğünde vermek ve doğal protein kaynaklı besinlerle tüketimini sağlamak önemlidir. Diyette protein ve fenilalanin içeriği yüksek et, balık, tavuk, yumurta, süt, peynir, yoğurt gibi bazı besinler yer almamalıdır. Çocuğun büyümesi için gerekli olan fenilalanin doğal kaynaklardan (sebze,meyve gibi) karşılanmalı, kalan protein gereksinmesi fenilalanin içermeyen yada fenilalanin ve protein içeriği düşük, enerji içeriği yüksek, tirozin ve diğer elzem aminoasitler eklenmiş, vitamin, mineral ve eser elementlerle zenginleştirilmiş, özel olarak üretilmiş mamalardan sağlanmalıdır. Fenilalanin esansiyel bir aminoasit olduğu için fenilalanin düzeyini çok düşürecek bir tedaviden de kaçınılmalıdır. Fenilalaninden kısıtlı diyette sıvı yağlar ve saf karbonhidratlar önemli enerji kaynaklarıdır. Bu amaçla çocuklara yaşlarına göre şeker, bal, pekmez nişasta, limonata, ıhlamur, çay verilebilir. Yapay tatlandırıcılardan aspartam (L-aspartyl-I-phenylalaninemethyl-ester) metabolize edildiğinde %56 fenilalanine dönüştüğü için kaçınılmalıdır. Aspartam; ciklet, toz içecekler , dondurulmuş tatlılarda kullanılabilir. Fenilalanin ve protein içeriği çok düşük , enerji içeriği yüksek özel ürünlerin (makarna, şehriye, un, bisküvi vs) kullanımı enerji açığını kapamada önemli yer tutmaktadır.
Kan Fenilalanin düzeylerinin ;
●10 yaş altında 6mg/dL ‘nin (360µmol/L)’den az
●10-15 yaşlar arasında 12mg/dL’nin (720 µmol/L)’dan az ve
●15 yaş üzerinde 15 mg/dL(900 µmol/L )’den az olması önerilmektedir

Yeni tedavi yaklaşımları nelerdir?
Büyük nötral aminoasit tedavisi; Fenilalaninin beyine geçişini sağlayan kan beyin bariyeri, aynı zamanda büyük nötral aminoasit diye adlandırılan diğer aminoasitlerinde geçişini sağlamaktadır. Çünkü, bu aminoasitler beyine geçebilmek için birbiri ile ve fenilalanin ile yarışmaktadır. Bu bilgiye dayanarak; fazla miktarda büyük nötral aminoasitlerin diyete eklenmesi ile fenilalaninin beyine geçişinin azalabileceği ve beyindeki fenilalanin düzeylerinin düşürülebileceği teorisi üretilmiştir. Büyük nötral aminoasit tedavisinin kullanılması ile aminoasit profillerinde düzelmenin yanı sıra dopamin ve tirozinin öncüsü olan tirozin ve triptofanın kan konsantrasyonlarının arttığı tespit edilmiştir. Özellikle bu tedavinin diyete uyumda zorluk çeken veya diyet yapmayan erişkin hastalarda yararlı olabileceği düşünülmektedir. Ancak FKU tedavisinde büyük nötral aminoasit tedavisinin uzun dönem etkileri için çalışmalara ihtiyaç vardır.
Tetrahidrobiyopterin Tedavisi
Fenilalanin hidroksilaz enziminin kofaktörü olan tetrahidrobiyopterin (BH4) eksikliği ile etkilenen hastalarda, ağızdan BH4 verilmesi sonrası kan fenilalanin düzeyinde normalizasyon gözlenmektedir. Son zamanlarda fenilalanin hidroksilaz eksikliği ile etkilenen hastaların ağızdan BH4’e cevap verdiği ve kan fenilalanin düzeyinin düştüğü gösterilmiştir. BH4’e yanıt veren hastaların çoğu hafif fenilalanin yüksekliği olan hasta grubudur. BH4’e cevap veren hastaların küçük bir kısmı ise diyet tedavisi altında olup ağır klinik sergileyen hastalardır. Bu hasta grubunda, BH4 diyet tedavisine alternatif bir tedavi seçeneği olabilir. BH4 tedavisi özellikle diyete uyumu iyi olmayan adolesanlarda ve gebelik sırasında, fenilalanin düzeylerinin istenilen düzeylerde tutulmasına yardımcı olabilir. Ancak bu konuda kapsamlı çalışmalara ihtiyaç vardır.

Annede Fenilketonüri olaması:
Fenilketonürili gebelerde yüksek kan fenilalanin düzeyi anne karnındaki bebeğe zarar vermektedir. Tedavi edilmemiş fenilketonürili gebelerin bebeklerinde baş çevresinde küçüklük, zeka geriliği, kalp hastalıkları, düşük doğum ağırlığı gibi bazı hastalıklar gözlenebilir. Diyete gebe kalmadan önce veya gebeliğin ilk üç ayında başlanması gerekmektedir. Maternal fenilketonüri de diyetin amacı; kan fenilalanin seviyesini normal sınırlarda tutabilmek, sağlıklı bebeklerin dünyaya gelmesini sağlamak ve yaşam kalitesini arttırmaktır. Kan fenilalanin düzeyinin de 2-6 mg/dl arasında olmasının bebeğe zararlı olmadığı gösterilmiştir.


Önleme
Yenidoğan için tarama programı, hayat boyu diyete uyum ciddi komplikasyonları önler.
Fenilketonürili hamile kadınların dikkatli takibi maternal fenilketonüriyi önlemektedir.

Fenilketonürili bireylerin hangi besinleri tüketmesinde sakınca yoktur?
• Elma suyu
• Meyveli ve sade gazoz, kola
• Şeker, lokum, pişmaniye, bal, pekmez, reçel
• Limonata, komposto suyu
• Sıvı yağlar ( zeytinyağı, ayçiçek yağı, mısır özü yağı, fındık yağı )
• Mısır nişastası ( 4 yemek kaşığı )

Fenilketonürili bireylerin hangi besinleri tüketmesinde sakınca vardır?
• Anne sütü (sadece Diyet Uzmanınızın belirlediği miktarda verilebilir. )
• Süt, yoğurt, muhallebi, Peynir, çökelek
• Yumurta ( yumurta katılmış tüm besinler )
• Her türlü et ( koyun, dana, tavuk, balık )
• Sakatatlar ( karaciğer, beyin, böbrek, kalp, işkembe )
• Çikolata, kakao, kahve, neskafe, ( çikolata katılmış tüm besinler )
• Kuru yemişler ( fındık, fıstık, çekirdek, leblebi, badem, ceviz )
• İçeriğini bilmediğiniz her türlü hazır yiyecek
• Listede olmayan tüm besinler
• Gerekli görülmedikçe kuru fasulye, nohut, mercimek, barbunya
 

Yorum Yaz

Yorum Yapabilmek İçin Lütfen Üye Girişi Yapınız.

Forum Köşemiz