Omurilik Yaralanmaları

Omurganın içinde bulunan omurilik ve sinirlerin herhangi bir nedenle yaralanmasıdır. Zarar gören sinir bölgesinden aşağıda kalan dokularda ve organlarda kalıcı fonksiyon ve his kaybı gelişir. Bu alanda yeni gelişmeler umut vericidir. Halen çeşitli araştırmalar yapılmaktadır. Tedaviler ve rehabilitasyon yöntemleri ile pek çok hasta bağımsız ve üretken yaşamlar sürdürebilmektedir.
Omurganın içinde bulunan kanalda yerleşmiş  sinir dokusu ‘’omurilik’’ olarak adlandırılır. Latince ‘’kauda equina’’  sakrum (bel) bölgesinde sinir liflerinin at kuyruğu şeklinde toplanmasına denir. Sağlıklı bir insanda omurilik ve sinirler; kollar, bacaklar ve beyin arasında sinir iletimini sağlar ve bunun sayesinde hareket edilebilir ve hissedilebiliriz. Eğer sinir dokusu yaralanırsa (örneğin omurga kırıklarında) bu durum duyu kayıplarına, tam ya da kısmi hareket kayıplarına yani felçlere neden olabilir.
Omurilik ve omurilik yaralanmasına uzuvların hareket ettirebilmesi iki faktöre bağlıdır. Birincisi omurilik boyunca yaralanmanın nerede yer aldığı, ikincisi ise yaralanmanın şiddetidir.  Yaralanmanın en düşük seviyesi nörolojik seviye olarak adlandırılır. Omurilik yaralanması derecesine göre ikiye ayrılır:
1-Komplet (Tam): Butip yaralanmalarda etkilenen alanın altında kalan organlarda tüm duyu (his) ve motor (hareket) kaybı söz konusudur.
2-İnkomplet: Bir miktar hareket yeteneği ve duyusal fonksiyonlar korunmuştur.
Kısmi omurilik yaralanması olan hastaların çoğunda tam iyileşme olabilirken, tam kesi omurilik yaralanması olan hastalarda bu umut zayıftır.
Ayrıca, omurilik yaralanması felci şu şekilde de ifade edilebilir:
1-Tetrapleji (Quadripleji): Eller, kollar, gövde, pelvis organları ve bacaklar etkilenmiştir.
2-Parapleji: Gövde, bacak ve pelvis organlarının bir kısmı etkilenmiştir.
Belirtileri:
Omurilik yaralanmalarında aşağıdaki bulgular vardır:
-Hareket kaybı
-Soğuk, ısı hissi ve dokunma yeteneği de dahil olmak üzere duyu kaybı,
-Bağırsak veya mesane kontrolünün kaybı
-Abartılı refleks faaliyetleri veya spazmlar
-Cinsel fonksiyon, cinsel duyarlılık ve doğurganlıkta değişiklikler
-Ağrı veya omurilikteki sinir lifleri hasarı nedeniyle yoğun bir batma hissi
-Nefes alma, öksürme veya akciğerlerden salgıların temizlenmesinde zorluk
-Denge ve yürüme zorluğu
Nedenleri:
Omurilik yaralanmalarının en sık nedenleri şunlardır:
-Motorlu araç kazaları. Oto ve motosiklet kazaları, her yıl yeni omurilik yaralanmalarının yüzde 40 nedenidir.
-Düşmeler. 65 yaşından sonra omurilik yaralanmasının nedeni en sık düşme kaynaklanır. Genel olarak, omurilik yaralanmalarının dörtte birinden fazlasının nedeni düşmedir.
-Şiddet eylemleri. Ateşli silah ve bıçak gibi aletlerle yaralanmala, omurilik yaralanmalarının yüzde 15 nedenidir.
-Spor ve rekreasyon yaralanmaları. Atletik aktiviteler, sığ suda dalış vb. omurilik yaralanmalarının yaklaşık yüzde 8 nedenidir.
-Alkol. Yaklaşık her 4 omurilik yaralanmasının biri alkol nedenlidir.
-Hastalıklar. Kanser, artrit, osteoporoz ve omurilik iltihabı da omurilik yaralanmalarına neden olabilir.
Risk faktörleri:
Bir omurilik yaralanması genellikle bir kaza sonucu ve herkesin başına gelebilir fakat, bazı faktörler bir omurilik zedelenmesi riskini daha fazla artırır:
1-Erkek olmak. Omurilik yaralanmaları erkeklerde daha fazla görülür. Travmatik omurilik yaralanmalarının sadece yaklaşık yüzde 20’si kadındır.
2-Genç yaş. 16 ve 30 yaşları arasındaki kişilerde daha sık görülür. Düşme yaşlı yetişkinlerde daha sık yaralanmalara neden olurken, motorlu araç kazaları, 65 yaşın altındaki insanlar için omurilik yaralanmalarının önde gelen nedenidir.
3-Riskli davranış. Çok-sığ suya dalış, uygun güvenlik tertibatı giymeden veya uygun önlemleri almadan spor oynamak omurilik yaralanmalarına neden olabilir.
4-Bir kemik veya eklem bozukluğu olması. Artrit veya osteoporoz gibi kemik veya eklem hastalıkları, nispeten küçük bir yaralanmada bile omurilik yaralanmasına neden olabilir.
Komplikasyonlar:
İlk başta uyum süreci zordur. Fakat rehabilitasyon ve tedavilerle yaşamı kolaylaştırıcı tedbirler alınır:
1-Mesane kontrolü. İstemli idrar kontrolü zorlaşabilir. Mesane kontrolündeki değişiklikler idrar yolu enfeksiyonu riskini artırır. Bu da böbrek enfeksiyonu ve böbrek veya mesane taşına  neden olabilir.  Bol sıvı alınması önemlidir. Rehabilitasyon sırasında, mesaneyi boşaltmaya yardımcı teknikler öğretilir.
2-Bağırsak kontrolü. Mide ve bağırsakları normal çalışmaya devam eder. Fakat bağırsak hareketlerinin kontrolü değişebilir. Yüksek lifli diyet bağırsakları düzenlemeye yardımcı olabilir, ve rehabilitasyon sırasında bağırsak fonksiyonunu optimize etmek için teknikler öğretilir.
3-Duyu hissi. Uzun süreli yatağa bağlı kalınması yatak yarasına neden olabilir. Ağrı, acı, soğuk, sıcak algısı olmadığından vücudun zarar gördüğü hissedilmeyebilir.  Rehabilitasyon sırasında uygun cilt bakımı öğretilir.
4-Dolaşım kontrolü. Omurilik yaralanması çeşitli dolaşım sorunlarına neden olabilir. tansiyon değişiklikleri (ortostatik hipotansiyon, tansiyon yükselmesi vb.) ve ayaklarda ödem görülebilir. Bu dolaşım değişiklikleri aynı zamanda derin ven trombozu veya pulmoner emboli gibi bir kan pıhtısı riskini artırabilir. Dolaşım kontrolü ile ilgili bir başka sorun da kan basıncının bir potansiyel olarak yaşamı tehdit edici oranda yükselişidir (otonom hiperrefleksi). Rehabilitasyon ile bu gibi durumlarda tansiyon kontrolünü sağlayıcı tedbirler öğretilir.
5-Solunum sistemi. Omurilik yaralanmalarında karın ve göğüs kasları etkilenir, öksürmek ve nefes almak daha zor hale getirebilir. Göğüs duvarı ve karın diyaframı ve kasları etkilenebilir.  Yaralanmanın nörolojik seviyesi olabilecek solunum sorunlarının türünü belirleyecektir. Servikal ve torakal spinal kord yaralanması varsa, zatürree ve diğer akciğer sorunları riski artabilir. İlaçlar ve rehabilitasyon bu sorunların tedavisinde önemlidir.
6-Kas tonusu. Omurilik yaralanması sonrası kas tonusu sorunları iki tiptir: Bazı kişilerde kaslarda sertleşme ve kasılma (spastisite), bazı kişlerde ise yumuşak ve gevşek kaslar (flasidite) söz konusudur.
7-Fitness ve iyilik hali. Kilo kaybı ve kas atrofisi omurilik hasarı sonrası yaygındır. Sınırlı hareketlilik  ya da hareketsizlik; obezite, kardiyovasküler hastalık ve diyabet riskini artırır. Diyet ve kilo kontrolü ve egzrsiz programı önemlidir.
8-Cinsel sağlık. Cinsellik, doğurganlık ve cinsel fonksiyon omurilik yaralanması etkilenebilir. Erkeklerde ereksiyon ve boşalma değişiklikleri olabilir, kadınlarda vajinal ıslanma zorlaşabilir. Yaralanma bölgesinin altında hareket ve his kaybı vardır. Fakat yaralanma seviyesinin üstünde artmış bir duyarlılık olabilir.
Kadınlarda genellikle cinsel ilişki ya da gebeliği önleyen hiçbir fiziksel değişiklik olmaz. Omurilik yaralanması olan çoğu kadın, normal doğum yapar ve emzirebilir.
9-Ağrı.  Omurilik hasarı sonrası Santral ağrı (nöropatik ağrı) oluşabilir. Özellikle tam olmayan yaralanmalarda sıktır. Bazı kişiler kas ya da eklemlerde aşırı yorgunluk benzeri ağrı hisseder.
10-Depresyon. Omurilik yaralanmasının getirdiği sorunlar ve ağrı ile baş etmek depresyona neden olabilir.
Tanı:
Görüntüleme yöntemleri ile omurgalardaki problemler, tümörler, kırıklar ya da dejeneratif değişiklikler görülebilir.
Röntgen filmleri, Bilgisayarlı tomografi (BT), Manyetik rezonans görüntüleme (MRG) bu amaçla kullanılmaktadır.
Tedavi:
Ne yazık ki, omurilik hasarı tersine çevirmenin hiçbir yolu yoktur. Ancak, araştırmacılar, sinir hücre yenilenmesini uyarma veya omurilik hasarı sonrası kalan sinirlerin fonksiyonunu artırabilecek protezler ve ilaçlar da dahil olmak üzere, yeni tedaviler üzerinde çalışılmaktadır
Omurilik hasarı sonrası daha fazla hasarı önlemek, hastanın aktif ve üretken bir hayata dönmesi konusunda tedavi düzenlemeleri yapılır.
I-Acil eylemler
Acil tıbbi müdahale sırasında, baş veya boyunda travma etkilerini en aza indirmek önemlidir. Yani omurilik yaralanmasında ilk tedavi genellikle kaza mahallinde başlar.
Genellikle kaza sonrası hastanın yaşamsal bulguları değerlendirilir. Hasta stabil olduktan sonra omurga hareketsiz kalacak şekilde sert taşıma sedyesi kullanılarak hasta en kısa sürede hastaneye ulaştırılır. Bu sırada omurganın sabit kalmasını sağlamak için boyunluk kullanılır. Erken tedavi (akut) aşamaları şunlardır:
-Nefes kontrol edilir.
-Şok önleyici tedbirler alınır.
-Omurilik hasarını önlemek için boyun sabitlenir.
-Dışkı veya idrar yapamama, solunum veya kardiyovasküler problemler ve ekstremitelerde derin venlerde kan pıhtısı oluşumu gibi komplikasyonlarının önlenmesi için tedavi düzenlenir.
-Omurilik yaralanması şüphesinde tanısal testler yapılırken, daha fazla hasarı önlemek için sedasyon(uyku kali) yapılabilir.
Eğer omurilik yaralanması var ise, genellikle tedavi için yoğun bakım ünitesinde takip edilir. Beyin cerrahisi uzmanları, ortopedi uzmanları, psikologlar, hemşireler ve terapistlerden oluşan bir ekip tarafından tedavi düzenlenir.
İlaçlar.
Methylprednisolone (Medrol) akut omurilik yaralanması için bir tedavi seçeneğidir. Metilprednizolon yaralanmanın ilk sekiz saati içinde verilmişse, bazı kişilerde hafif iyileşme olabilir. Bu tedavi iltihap ve ödemi azaltarak sinir hücrelerinin  zarar görmesini azaltır. Ancak, bir omurilik yaralanması için tam bir tedavi sağlamaz.
İmmobilizasyon.
Omurganın stabilize edilmesi ve düzgün bir hizalama sağlanması için traksiyon uygulanması gerekebilir. Kafanın hareketi önlenir, metal tutucular kullanılabilir. Bazı durumlarda, sert bir boyunluk gerekebilir. Özel bir yatak da vücudun hareketsiz kalmasına yardımcı olabilir.
Cerrahi.
Genellikle, omuriliğe bası uygulayan kemikler, yabancı cisimler, bel fıtığı ya da kırık omurun parçalarının çıkarılması için gereklidir. Gelecekteki ağrıyı veya deformiteyi önlemek için omurgayı stabilize etmek için cerrahi müdahale gerekebilir.
II.Devam eden bakım
Akut tedavi sonrası, hastanın genel durumu, kas kontraktürleri, bası ülserleri, bağırsak ve mesane sorunları, solunum yolu enfeksiyonları ve kan pıhtılaşması gibi ortaya çıkabilecek ikincil sorunların önlenmesi için tedaviler düzenlenir.
Hastanın durumu stabil olduğunda bir rehabilitasyon merkezine sevk edilir.
Rehabilitasyon.
Rehabilitasyonun ilk aşamalarında, terapistler genellikle ince motor becerilerin yeniden kazandırılması, günlük aktiviteleri yerine getirmek için adaptif teknikleri öğrenme, mevcut kas fonksiyonlarının bakım ve güçlendirilmesini amaçlayan tedaviler uygular.
İlaçlar.
İlaçlar omurilik yaralanmasının bazı etkilerini azaltmak için kullanılabilir. Ağrı ve kas spastisitesni kontrol etmeyi sağlayan, ve ayrıca mesane, bağırsak ve cinsel fonksiyon bozukluklarının tedavi edilmesini sağlayan ilaçlar kullanılır
Yeni teknolojiler.
Yaratıcı tıbbi cihazlar daha bağımsız ve daha hareketli bir yaşamın sağlanması için faydalıdır.
Modern tekerlekli sandalye. Geliştirilmiş, daha hafif, daha hareketli ve daha rahat tekerlekli sandalyeler üretilmektedir. Bazı tekerlekli sandalyeler merdiven tırmanabilir, engebeli arazi üzerinde seyahat imkanı sağlar, yardım almadan yüksek yerlere ulaşmayı sağlar vb.
Bilgisayar uyarlamaları. Sınırlı el fonksiyonu olan bir kişi için, bilgisayarlar çok güçlü araçlar olabilir, ama onlar çalıştırmak zordur.
Günlük yaşam için elektronik yardımcılar. Elektrikle çalışan herhangi bir cihaz, bir elektronik alet yardımı ile kontrol edilebilir.
Elektrik stimülasyon cihazları. Bu sofistike cihazlar el ve kol hareketlerini kontrol etmek için elektrik uyarısı kullanır. Genellikle fonksiyonel elektriksel stimülasyon (FES) sistemleri olarak adlandırılan ve bir omurilik yaralanması olan kişilerin, ayakta durmaını, yürümesini, ulaşmasını ve tutabilmesini sağlar.
Robotik yürüme eğitimi. Bu yeni teknoloji omurilik yaralanması sonrası yürüme yeteneğinin yeniden sağlanması için yapılan eğitim için kullanılır.
Prognoz ve İyileşme:
Omurilik yaralanmasının hemen sonrasında, hastanın prognozu için, hemen bir bilgi vermek mümkün olmayabilir. İyileşme olursa, yaralanma sonrası bir haftadan altı aya kadar süren dönemde görülür. Ancak, bazı hastalarda bir yıla kadar veya daha uzun sürelerde küçük düzelmeler olabilir.

Yorum Yaz

Yorum Yapabilmek İçin Lütfen Üye Girişi Yapınız.

Forum Köşemiz